Jezioro Tanganika położone jest w Afryce Wschodniej w strefie ryftu wschodnioafrykańskiego na terytorium Zambii, Demokratycznej Republiki Konga, Burundii i Tanzanii. Jest najdłuższym słodkowodnym jeziorem świata oraz najgłębszym afrykańskim. Głębokość maksymalna to 1435 metrów natomiast średnia głębokość to 570 metrów. Szerokość waha się od 20 do 80 kilometrów. Wielkość jeziora determinuje ilość gatunków ryb które powstały miliony lat temu i ogromną możliwość ich różnicowania pod względem budowy i zachowań.

Geneza powstania gatunków pielęgnic

Wody jeziora bogate są w endemiczne gatunki ryb, co wpływa na tak dużą ich popularność wśród hodowców. Powstały one w efekcie długotrwałej izolacji zbiornika. Nastąpiła w nim szybka radiacja adaptacyjna rodziny Cichlidae.

Wszystkie znane nam gatunki pielęgnic Tanganiki powstały od jednego przodka. Wskutek rozprzestrzenienia się go do różnych nisz ekologicznych. Wytworzył on odmienne cechy tak aby przystosować się do danych warunków. Tworzeniu endemitów sprzyja także izolacja jeziora i brak połączeń z innymi zbiornikami, dzięki temu nie dochodzi do mieszania się z innymi rybami.

Tanganika jest otoczona wysokimi górami, które miejscami stanowiącą linie brzegową, co powoduje ograniczone możliwości doprowadzenia rzeki lub wytworzenia naturalnego połączenia z jeziorem. Co więcej ogromne skały granitowe zanurzone pod wodą, oddzielają jedną niszę od drugiej przez co zwiększa to prawdopodobieństwo specjacji.

Mimo tak ścisłego odłączenia jeziora od pozostałych zbiorników rodzaj Cichlidae jest charakterystyczny pod względem wyglądu, zachowań rozrodczych oraz diety, a stałe tworzenie się gatunków w sprzyja różnorodności genetycznej fauny.

Strefy jeziora i ich mieszkańcy

W zależności od podłoża i głębokości można wyróżnić szereg stref jeziora o odrębnych gatunkach charakterystycznych dla danej z nich. Są to:

  • strefa przybrzeżna – litoral,
  • wody otwarte – pelagial,
  • strefa głębinowa – profundal.

Litoral. Występuje tu żwirowe podłoże oraz niewielkie skały tworząc groty skalne umożliwiające ukrycie się. Strefę litoralu żwirowego zamieszkują mniejsze pielęgnice z gatunku Eretmodus, Spathodus, Julidochromis, Neolamprologus oraz Altolamprologus. Przystosowały one swoją budowę do pobieranego pokarmu.

Julidochromis jest smukły o wężowatym kształcie przez co wyjada skorupiaki i drobne ryby z grot i muszli. Gatunek Altolamprologus jest wysoki lecz niezwykle płaski przez co może polować na ryby w szczelinach. Spathodus i Eretomodus wykształcił specyficzny rodzaj zębów do pobierania pokarmów roślinnych.

W litoralu skalnym spotkać możemy gatunki roślinożerne Tropheus oraz Petrochromis lub wszystkożerne Telmatochromis. Roślinożerne Tropheus wykształciły zęby w postaci tarki tak aby wyrywać glony i je rozdrabniać. Dodatkowo ryby roślinożerne dysponują niezwykle długim przewodem pokarmowym, tak

że pokarm jest stopniowo rozkładany przez bakterie i wiciowce. Strefa litoralu skalnego charakteryzuje się dużym rumowiskiem skalnym o stromym dnie przechodzącym w obszary piaszczyste litoralu. Tutaj przeważają ryby drapieżne oraz przedstawiciele z gatunku Xenotilapia charakteryzujące się dobrym wzrokiem.

Pelagial. Jest strefą otwartej toni bogatą w plankton. Zamieszkują ją pielęgnice które mogą rozmnażać się w pełnej toni wodnej takie jak Cyprichromis sp.

i Paracyprichromis sp. Ryby te żyją w stadach tak aby uniknąć możliwego ataku

ze strony drapieżnika. Gatunki Cyprichromis i Paracyprichromis wykształciły jednak jeszcze jedną formę ochrony, będącą jednocześnie niezwykłym przejawem opieki nad potomstwem. Samice inkubują ikrę oraz młode tak że osobniki wypływające

po okresie inkubacji z pyska matki mogą samodzielnie pobierać pokarm.

Profundal. Strefa deficytu tlenowego poniżej 100 metrów. Dno pkrywa osad oraz muszle ślimaka Neothauma tanganyicense. Tą strefę zamieszkują najmniejsze pielęgnice świata – muszlowce. Przedstawicielami muszlowców jest między innymi Lamprologus multifasciatus, Lamprologus similis oraz Lamprologus ornatipinnis. Muszle ślimaka są niezbędne dla tych zwierząt jako kryjówka oraz miejsce w którym mogą złożyć ikrę. Ze względu na sposób rozmnażania wyróżniamy muszlowce obligatoryjne takie jak Lamprologus ocellatus, których rozród musi się odbywać tylko w muszli lub muszlowce fakultatywne takie jak Lamprologus signatus, które głównie rozmnażają się w wykopanych w mulistym dnie dziurach, ale zdaża im się zajmować w naturze również muszle, gdy jest ich pod dostatkiem.

Grupa Cichlidae występuje jednak głównie w pasie wybrzeża, to właśnie tam obserwuje się największą różnorodność ryb pielęgnicowatych.

Warianty geograficzne i odmiany barwne

Dzięki wytworzeniu nisz ekologicznych, na skutek zmiennej głębokości oraz skał poszczególne rodzaje wytworzyły swoje odmiany. Do ryb które posiadają największą liczbę odmian, należy rodzaj Altolamprologus. Te niezwykle popularne ryby występują na całej linii brzegowej jeziora Tanganika. Składają się na nią dwa gatunki szczelinowe: Altolamprologus compressiceps i Altolamprologus calvus, oraz jeden gatunek muszlowy – Altolamprologus sp. „compressiceps shell”. U każdego z nich można zaobserwować po kilka wariantów geograficznych.

Liczba odmian barwnych Altolamprologus compressiceps to 14, a wariantów geograficznych jest aż 35. Każda z odmian ma inny wygląd – ryby różnią się liczbą pasków, kolorem pyska lub wielkością. Powoduje to, że są to ryby bardzo popularne wśród hodowców.

Drugi z gatunków – Altolamprologus calvus jest mniej liczny w odmiany i warianty geograficzne, gdyż posiada tylko 5 wariantów geograficznych oraz 3 odmiany (czarną, białą i żółtą). Jest bardzo smukłą rybą z wydłużonym pyskiem. Przepięknie prezentuje się w zbiornikach ciemnych i lekko oświetlonych.

Większość odmian Altolamprologus calvus wystepuje po zachodniej części jeziora, która według map hipsometrycznych jest głębsza. Ta zależność mogła być bezpośrednią przyczyną ciemnej barwy w tym gatunku.

Poniżej galeria obrazująca bogactwo rodzaju Altolamprologus.

Eksplozja gatunków

W przypadku jeziora Tanganika mamy do czynienia z eksplozją gatunków. To ukształtowanie dna i warunki fizykochemiczne wody były pierwotną przyczyną takiej specjacji. Olbrzymie granitowe głazy przecinają płycizny, piaszczyste łachy rozciągają się między pasami skał. Z czasem pielęgnice podzieliły się na grupy wykorzystując dostępne siedliska.

Dzięki ogromnej powierzchni jeziora oraz czynnikom abiotycznym tego akwenu, powstały nisze ekologiczne zamieszkiwane przez różne rodzaje ryb. To pozwoliło pielęgnicom na uzyskanie tak wielkiej liczby gatunków i odmian. Poszczególne są bardzo silnie związane z określonym podłożem co powoduje, że niewielkie strefy bez odpowiednich kryjówek stają się barierą nie do przebycia.

Przykładem mogą być ryby z rodzaju Tropheus, których terytorium jest ograniczone do kilkunastometrowych fragmentów skalistego podłoża przedzielonych piaszczystym dnem. Przy czym Tropheus nie jest jedynym rodzajem który zajmuje tak wąskie terytorium. Takich gatunków w Tanganice są setki a każdy z nich nie występuje nigdzie indziej na świecie.

Paweł Wróblewski
Student Wydziału Nauk o Zwierzętach SGGW w Warszawie oraz pasjonat i hodowca ryb z jeziora Tanganika.

Źródło: Magdalena i Przemysław Mirek, „Tanganika Magazyn”, październik 2016 nr 6, strony 56-57.